.

معاون گروه انقلاب و تمدن نوین اسلامی بنیاد پژوهش‌ها عنوان کرد:

نیشابور؛ آغاز همسفر شدن اباصلت با امام رضا(ع) در خطه خراسان

«اباصلت هروی از شخصیت علمی و اجتماعی شناخته شده‌ای برخوردار بود. با شناخت قبلی نزد امام رضا(ع) آمد و در خراسان نزدیکترین یار و صاحب سِر ایشان شد.»

1396/4/24 شنبه

این‌ها گوشه‌ای از سخنان اسماعیل رضایی؛ معاون گروه انقلاب و تمدن نوین اسلامی بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی است که اعتقاد دارد: «این اشتباه است که مردم فکر می‌کنند اباصلت هروی خادم امام رضا(ع) بود. اباصلت یک شخصیت آزاد بوده و این‌طور نبود به عنوان غلام یا خادم بین مأمون و این امام همام یا هر فرد دیگری رد و بدل شود».
مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید.
 
در ابتدا بفرمایید پیشینه خانوادگی اباصلت هروی به ایران برمی‌گردد یا او اصالتا عرب بود؟
عبدالسلام بن صالح معروف به خواجه اباصلت هروی است. جد او در هرات زندگی می‌کرده که طی فتوحات اسلامی، اسیر و به مدینه برده می‌شود و به عنوان غلام‌ در اختیار شخصی به نام عبدالرحمن بن سَمُره قرشی قرار می‌گیرد. به همین دلیل، مورخان اباصلت را که در مدینه متولد شده از موالی عبدالرحمن بن سمره دانسته‌اند. عنوان موالی در واقع به افراد غیر عربی تعلق می‌گرفت که به منطقه مسلمان‌نشین وارد می‌شدند. برای اینکه اینها از حکومت قبائل عربی استفاده کنند، خودشان را وابسته می‌کردند.

آشنایی اباصلت هروی با امام رضا(ع) از کجا شکل گرفت؟
در تاریخ داریم اباصلت قبل آمدن امام رضا(ع) به خراسان، در مدینه از محضر ایشان کسب فیض می‌کرد. اباصلت قبل ورود این امام همام  و زمانی که مأمون در شهر مرو حکومت می‌کرد، به این شهر آمد و مأمون وقتی شخصیت علمی و جایگاه اجتماعی اباصلت را می‌بیند، او را از نزدیکان خودش قرار می‌دهد. حتی با او به جنگ با کفار می‌رفت. اما زمان ورود امام هشتم(ع) به نیشابور او در این شهر حضور داشت و همراه آن حضرت نیشابور را ترک کرد و به عنوان یار و صحابی خاص ایشان، زندگی‌اش را در مرو ادامه داد.

مأمون اباصلت را به خدمت امام رضا(ع) گماشت؟
نه. این اشتباه است که افراد فکر می‌کنند اباصلت خادم امام رضا(ع) بود. اباصلت یک شخصیت آزاد بوده و غلام زر خرید نبود. اباصلت کسی نبود به عنوان غلام یا خادم بین مأمون و امام هشتم(ع) یا هر فرد دیگر رد و بدل شود. اباصلت از شخصیت علمی و اجتماعی شناخته شده‌ای برخوردار بود. با شناخت قبلی نزد امام رضا(ع) آمد و در خراسان نزدیکترین یار و صاحب سِر ایشان شد.

چگونه ممکن است اباصلت ابتدا در دستگاه مأمون باشد و سپس یکی از یاران نزدیک حضرت رضا(ع) شود؟
تصوری که امروز ما از مأمون داریم با تصوری که مردم آن زمان دارند بسیار تفاوت دارد. ما آخر قضیه مأمون را می‌دانیم که به شهادت امام رضا(ع) منجر شد. منتها افراد آن زمان از این اتفاق خبر نداشتند؛ آن چیزی را که در مأمون می‌دیدند ابراز علاقه به امام رضا(ع) و انتخاب ایشان به عنوان ولیعهد بود یا اینکه از امیرالمومنین(ع) به شدت تمجید می‌کرد. مأمون از خودش یک شخصیت طرفدار شیعه و امام رضا(ع) نشان داده بود. طبیعی است کسانی که علاقه‌مند به علویان و امام رضا(ع) بودند به مأمون اعتماد کردند. اما وقتی اباصلت به اهداف شوم مأمون پی‌برد، اعتمادش از او سلب شد.

اباصلت از چه جایگاه علمی برخوردار بود؟
اباصلت از دوران جوانی شروع به کسب علم حدیث ‌کرد. آن زمان احادیث را از مشایخ می‌گرفتند؛ چون او از تمکن مالی برخوردار بود، برای کسب حدیث به شهرهای بصره، کوفه، بغداد، مدینه، شام، یمن و حتی شهر ری سفر ‌کرد. بیشتر افراد آن زمان که به دنبال جمع‌آوری احادیث بودند کار بازرگانی هم انجام می‌دادند. او اموالش را خرج کسب حدیث ‌کرد و از مرحله شاگردی به عنوان صاحب حدیث و الرجالی شناخته ‌شد. بیشتر در شهر ری، نیشابور و بغداد به عنوان استاد، حدیث‌هایی را به شاگردهایی که طالب بودند، ارائه می‌داد و احادیثی که نقل می‌کرد بیشتر فضیلت امام علی(ع)، ائمه‌معصومین(ع) و دفاع از عقاید شیعه بود.

او از کدامیک از ائمه معصومین(ع) حدیث نقل کرده است؟
او به لحاظ زمانی با امام موسی‌کاظم(ع) همزمان بود، منتها زمانی که اباصلت جوان در منطقه مدینه بود، آن حضرت در زندان هارون‌الرشید به سر می‌برد و امکان ارتباط با ایشان وجود نداشت، بنابراین اباصلت از امام هفتم(ع) حدیثی نقل نکردند. او بیشتر از امام رضا(ع) یعنی نزدیک به 100 عنوان حدیث با موضوعات مختلف بیان کرده است و نقل دو حدیث نیز از امام جواد(ع) دارد.

اباصلت بعد از شهادت امام هشتم(ع) زندگی‌اش در خراسان ادامه یافت یا به مدینه برگشت؟
اباصلت بعد شهادت امام رضا(ع) چون صاحب خبر بود و از پشت پرده شهادت امام رضا(ع) اطلاع داشت، یک سال توسط مأمون زندانی شد. او در زندان به ائمه‌اطهار(ع) متوسل می‌شود که در عالم مکاشفه حضرت جوادالائمه(ع) او را آزاد می‌کنند و از او می‌پرسند: «دوست داری به کجا بروی»؟ اباصلت در جواب آن حضرت می‌گوید «وطن من هرات است، به آنجا برمی‌گردم».
 
آیا دلیل دیگری برای زندانی شدن او وجود داشت؟
بله. وقتی کاروان امام هشتم(ع) وارد طوس می‌شود، آن حضرت به اباصلت می‌فرمایند: «وقتی قبر من را کندند آب ظاهر می‌شود و ماهی‌های کوچکی در آن شناورند» و بعد دعایی را به او آموختند. اباصلت هنگام خاکسپاری حضرت آن دعا را می‌خواند که ماهی بزرگتری می‌آید و ماهی‌های کوچک را خورده و آب برطرف می‌شود و سپس جسم مطهر حضرت ثامن‌الحجج(ع) را دفن می‌کنند.
مأمون از او در مورد آن دعا سوال می‌کند و اباصلت می‌گوید من دعا را فراموش کردم. مأمون قبول نکرده و فکر می‌کند اباصلت انکار می‌کند. این مسئله نیز یکی از بهانه‌هایی است که موجب می‌شود اباصلت را دستگیر کند و به بغداد ببرد.

مکان‌های مختلفی را محل دفن اباصلت هروی می‌دانند. چقدر می‌توان مطمئن بود آرامگاه اصلی در 12 کیلومتری مشهد است؟
بله. برای اباصلت مزارهای متعدد گفته شده است. قبر کوچکی در قبرستانی قدیمی شمال شهر قم وجود دارد که منسوب به شخصی به نام اباصلت است، ولی طی بررسی‌ها فهمیدند در این قبر کسی خوابیده که اهل قم بوده است. یک قبر دیگر هم منسوب به اباصلت در دامغان است که قبر اباصلت هروی نیست. یک قبری هم در هرات وجود دارد که هیچ کدام از آن‌ها مستند تاریخی ندارند. آرامگاهی که در نزدیکی مشهد است را نیز نمی‌توان به صورت قطعی گفت محل دفن اباصلت است؛ منتها شواهد و اسنادی وجود دارد که احتمال بودن قبر او را در این مکان بیشتر می‌کند.

این شواهد چیست؟
یکی اینکه در دوره آخر زندگی‌اش در خراسان و بیشتر هم در نیشابور بوده است. به احتمال زیاد اباصلت برای زیارت امام رضا(ع) و در مسیر رفت و آمد به مشهد و نیشابور فوت می‌کند و چون آنجا یک قبرستان قدیمی است آنجا دفن می‌شود. شواهد دیگر هم این است که  سنگ قبر آرامگاهی که اکنون در نزدیکی مشهد وجود دارد، مربوط به اواخر قرن هشتم است که قدمت چند صد ساله دارد.
دلیل دیگری هم برای آن می‌توان عنوان کرد و آن هم آباد کردن قبر اباصلت توسط آقاخان نوری است، چرا که خاندان نوری خودشان را منسوب به اباصلت هروی می‌دانند و معتقدند از نسل او هستند. بنابراین کسی که می‌خواهد قبر جدش را آباد کند، جایی را انتخاب می‌کند که مشهور باشد. این‌ها شواهدی است که احتمالا اباصلت اینجا دفن است، اما صدرصد نیست.

تهیه و تنظیم: آزیتا ذکاء

 
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
نسخه قابل چاپ
مطالب مرتبط
پربازدیدترین ها آخرین مطالب
.گزارش روز
.گفت و گوی روز
.
.

.All rights reserved by Astan Quds Razavi

تمام حقوق این وبگاه متعلق به آستان قدس رضوی است.