.

پایه گذاری رسمی تشکیلات آستان قدس رضوی

در عصر صفویه که آرامشی در مملکت به وجود آمد و سر و سامانی پیدا شده و آستانه هم موقوفات و دارایی بیش‌تری پیدا کرده است، تشکیلات سازمانی از حیث خدمه، حفاظ، مباشر، مستوفی، ناظر و عمال دیگر برقرار بوده است.(1)

1392/12/4 يكشنبه

در زمان شاه عباس اول (م 1038) به علت اهتمام وی به امر وقف و برقراری امنیت در خراسان، تشکیلات اداری- رسمی آستان قدس رضوی پی‌ریزی شد.
در این دوره به تدریج با افزایش قدرت مالی و ازدیاد کارمندان، تشکیلات منظمی برای اداره حرم و متعلقات آستان قدس در کشور شکل گرفت که از نظم خاصی پیروی می‌نمود.
از دوره‌ی شاه طهماسب (907- 962ق) نیز اولین متولی به صورت رسمی از طرف وی انتخاب می‌شد.(2)
با این انتخاب نظارت و اعمال سرپرستی شاه بر آستان قدس رضوی و امور آن رسمی و قانونی شده و تا قرن‌ها بعد یعنی دوره پهلوی ادامه می‌یابد.
به طور کلی نظام اداری آستان در دوره صفویه به دو قسمت تشکیلات مربوط به اداره حرم و تشکیلات مربوط به اداره اماکن حرم، شامل زمین‌ها، مزارع و باغات متعلق به آستان قدس رضوی در مشهد و دیگر نقاط تقسیم می‌شود.(3)

اقدامات آستان قدس رضوی در عصر صفویان
صفویان در توسعه و تکمیل آستان قدس آثار ارزنده‌ای برجای گذاشتند، از جمله طلاکاری گنبد توسط سلطان‌ محمد خدابنده و ترمیم و طلاکاری مناره روزگار غزنویان که در زمان حکومت شاه‌طهماسب اول (حکومت: 930-984ق/1523-1576م) به انجام رسید و آخرین حصار شهر هم در روزگار او ساخته شد.
در سال ۱۰۰۹ه.ق که شاه عباس صفوی از پایتخت آن روز، اصفهان، پیاده به مشهد رفت، مدتی در مشهد ماند و دستور داد که گنبد حرم امام رضا(ع)، بار دیگر با خشت‌هایی از مس و روکش طلایی پوشیده شود و این کار به دست کمال‌الدین محمود یزدی انجام شد. بر پایه‌ی آن‌چه در کتیبه‌ی گنبد دیده می‌شود، این کار در سال ۱۰۱۰ه.ق آغاز شده و در سال ۱۱۱۶ه.ق به پایان رسیده است.
متن کتیبه گنبد حضرت رضا علیه السلام
متن کتیبه‌ی گنبد که اثر خوش‌نویس ایرانی، علیرضا عباسی است و با حروف طلایی بر زمینه فیروزه‌ای به خط ثلث نوشته شده، چنین است:
«بسم الله الرحمن الرحیم من عظائم توفیقات الله سبحانه ان وفق السلطان الاعظم مولی ملوک العرب و العجم صاحب النسب الطاهر النبوی و الحسب الباهر العلوی تراب اقدام خدام هذه الروضة المنورة الملکوتیة مروّج آثار اجداده المعصومین السلطان ابن السلطان ابوالمظفر شاه عباس الموسوی الصفوی بهادرخان. فاستسعد بالمجیء ماشیاّ علی قدمیه من دارالسلطنة اصفهان الی زیارة هذا الحرم الاشرف و قد تشرّف بزینة هذه القبة من خلّص ماله فی سنة الف و عشر و تمّ فی سنة الف و ستةعشر.»
علیرضا عباسی هم‌چنین یک نسخه قرآن و قطعات اشعار را نیز کتابت کرد. نسخه‌ی قرآنی که او به قلم زر نوشته است در کتابخانه‌ی حرم امام رضا(ع) نگه‌داری می‌شود.(4)
هم‌چنین به فرمان شاه عباس اقدامات و تحولات دیگری نیز در قلمرو حرم صورت گرفت؛ از جمله توسعه‌ی صحن عتیق، احداث ایوان شمالی و اتاق‌ها، غرفه‌ها، سردرها، و ایوان‌های شرقی و غربی آن، ایجاد رواق توحیدخانه و نیز گنبد الله‌وردیخان.

کاربرد عنوان «مشهدی» از این زمان آغاز شد
از آن‌جایی که شاه عباس به آستانه امام رضا(ع) توجه ویژه داشت، دستور داد تا هر کس به زیارت آن‌جا رفته باشد، می‌تواند عنوان «مشهدی» را مانند «حاجی» و «کربلایی» بر نام خود بیفزاید و این لقب از آن زمان رواج یافت.(5)
شاه‌عباس هم‌چنین تعدادی قرآن خطی منسوب به ائمه اطهار(ع) تقدیم آستان قدس کرد و الماس درشتی را که ازبک‌ها از آستانه قدس به غارت برده بودند و او آن را بازپس گرفته بود، به فتوای علما فروخت و با بهای آن املاک زیادی خرید و وقف کرد.
شاه‌عباس در طول اقامتش در مشهد، جدولی منطبق با درآمدها دایر کرد که براساس آن از مردمی که آرزو داشتند در نزدیکی حرم امام رضا(ع) دفن شوند، بسته به محل دفنشان (نزدیکی یا دوری از قبر امام) هزینه‌ای دریافت می‌کردند. البته اعضای خاندان صفوی از پرداخت آن معاف بودند. درآمد این کار برای بازسازی بنا و هزینه روشنایی حرم استفاده می‌شد. او هم‌چنین سقاخانه‌ای برای نزدیک‌ترین صحن به آرامگاه امام رضا(ع) ترتیب داد که هنوز هم برقرار است.(6)
شاه‌عباس دوم صحن عتیق را تعمیر و کاشی‌کاری کرد و شاه سلیمان گنبد مطهر را که بر اثر زلزله‌ی 1084ق/1673م شکاف برداشته بود- به تصریح کتیبه‌ای که بر آن نصب شده- مرمت کرد و چندین مدرسه ساخت.
دو بنای مهم آستان قدس، یکی رواق الله‌وردی‌خان و دیگری رواق حاتَم‌خانی نیز از ساخته‌های الله‌وردی‌خان و حاتم‌بیک اردوبادی از امیران بزرگ دولت صفوی است. هم‌چنین ایوانی هم که در ضلع غربی «دارالضیافه» قرار دارد، از بناهای الله ‌وردی‌خان است.


پی نوشت ها:
1. علی مؤتمن، راهنمای تاریخ وتوصیف درباره ولایت‌مداری، مشهد، آستانقدس رضوی(1348)ص254و255.
2.حسن‌آبادی،1385.
3. ابوالفضل حسن‌آبادی، تاریخچه تشکیلات اداری آستان قدس رضوی در دوره صفویه، نشریه مهتاب ماه،ص35.
4. این نسخه اخیراً به همت مرکز آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی چاپ و انتشار یافته است.
5. دایرةالمعارف تشیع، ج‏1،ص‏58، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
6. مقاله چگونگی وقف آثار هنری و بازسازی حرم امام رضا(ع) در دوره شاه‌عباس اول-پایگاه اطلاع رسانی آستان قدس رضوی.


بیشتر بخوانید:
پیشینه آستان قدس رضوی
یادی از شیخ بهایی

 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
نسخه قابل چاپ
مطالب مرتبط
پربازدیدترین ها آخرین مطالب
.گزارش روز
.گفت و گوی روز
.
فرهنگی
.

.All right reserved by Astan Quds Razavi

تمام حقوق این وبگاه متعلق به آستان قدس رضوی است.