.

گفت‌وگو با پژوهش‌گر مرکز اسناد آستان قدس رضوی به مناسبت هفته پژوهش

اسناد تاریخی؛ منابعی اصیل برای پژوهش‌های امروز

گروه اسناد سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی از جمله مراکز فعال این سازمان است که با انجام فعالیت‌های پژوهشی و نشر آثار گوناگون توانسته نیمه‌های پنهان تاریخ حرم مطهر رضوی و تشکیلات اداری این آستان ملکوتی را برای اهل علم و معرفت روشن کند.

1396/9/22 چهارشنبه

به مناسبت فرا رسیدن 25 آذرماه؛ روز پژوهش، با دکتر الهه محبوب فریمانی؛ کارشناس پژوهش اسناد این سازمان هم‌کلام شدیم تا با فعالیت‌های پژوهشی گروه اسناد آستان قدس رضوی بیشتر آشنا شویم. این بانوی اهل علم و تحقیق، دانش‌‌آموخته رشته تاریخ بوده و از سال 1378 در این سازمان به‌ طور رسمی مشغول به خدمت است.
او تا امروز در بخش پژوهش مدیریت اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی فعالیت کرده و آثار پژوهشی بسیاری را در این مدت تألیف کرده است. چنانکه به تازگی کتاب «گزیده اسناد مسجد گوهرشاد از صفویه تا قاجار»، به کوشش زهرا طلایی و الهه محبوب فریمانی توسط سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی منتشر و در نمایشگاه کتاب ناشران جهان اسلام رونمایی شد.
همچنین پایان‌نامه دوره دکتری او با عنوان «بررسی دفاتر مالی عصر صفوی(مطالعه موردی دفاتر توجیهات آستان قدس رضوی)» در دهمین جشنواره انتخاب کتاب سال رضوی در سال جاری شایسته تقدیر شناخته شد. حوزه فعالیت این بانوی اهل پژوهش، سندشناسی و انواع سند است و به کوشش او تاکنون کتاب‌های دیگری هم مانند «گزیده عکس‌های تاریخی آستان قدس رضوی(جلد اول)»، «اسناد حضور دولت‌های بیگانه در شرق ایران»، «تاریخچه کتابخانه آستان قدس رضوی»، «معرفی اسناد ویژه ولادت حضرت رضا(ع)» و... منتشر شده است.
دکتر محبوب فریمانی همچنین مدیر اجرایی پژوهش‌نامه مطالعات اسنادی و آرشیوی است و در حال حاضر در حال انجام طرحی پژوهشی بر روی انواع سند در دوره صفویه و افشاریه با توجه به اسناد آرشیو آستان قدس رضوی است.

لزوم استفاده از اسناد تاریخی
تمامی آرشیوها و مراکز اسنادی در دنیا از جمله ایران، جز جمع‌آوری، نگهداری و طبقه‌بندی اسناد تاریخی، در مسیر معرفی و اطلاع‌رسانی اسناد موجود در مرکز خود با انتشار کتاب، کاتالوگ و... فعالیت می‌کنند. این کارکرد آرشیوها در راستای آشنایی محققان با موضوع و محتوای اسناد موجود در این گنجینه‌های ارزشمند صورت می‌گیرد. کارشناس پژوهش مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی در این باره می‌گوید: «گروه اسناد این مدیریت هم از همان ابتدای کار، بخش پژوهش خود را با هدف شناسایی موضوعات پژوهشی، ارائه آن‌ها به محققان و انجام کارهای پژوهشی راه‌اندازی کرد. به این ‌ترتیب انتشار اسناد، اولویت نخست آرشیوها به ‌شمار می‌رود که واحد پژوهش گروه اسناد این آستان مقدس هم چند نمونه کار در قالب گزیده اسناد با توجه به اولویت‌‌های پژوهشی سازمان انجام داده است. همچنین مجموعه مقالاتی تحت عنوان «دفتر اسناد» در گروه اسناد آستان قدس رضوی تدوین شده که شامل مقالات کارشناسان این گروه با توجه به پژوهش‌های صورت‌ گرفته آنان بر روی اسناد موجود در این آرشیو است.
بعد از انتشار چهار شماره، این دفتر اسناد به «پژوهش‌نامه مطالعات اسنادی و آرشیوی» تبدیل شده است که یک‌ بار در طول سال منتشر می‌شود». دانش سندپژوهی در کشور ما تازه و حدود 50 سال است که راه افتاده است. به تازگی هم از این دانش در پژوهش‌های تاریخی، اجتماعی و سیاسی بسیار استفاده می‌شود. همچنین از آنجایی که اسناد حرف جدیدی می‌زند و بسیاری از ابهامات را برطرف می‌کند، تمامی مراکز پژوهشی و دانشگاهی باید به اسناد توجه خاصی داشته باشند. الهه محبوب فریمانی بیان می‌کند: «اگر امروزه پژوهشی بدون اتکا به اسناد صورت بگیرد، آن تحقیق ناقص است. چون بسیاری از آرشیوهای اسناد کشور شناخته شده و آن‌ها اسناد خود را طبقه‌بندی و فهرست‌نویسی کرده و در اختیار پژوهش‌گران قرار می‌دهند. همچنین بسیاری از اسناد این مراکز در قالب کتاب منتشر شده و در دسترس محققان قرار دارد. بنابراین اگر فردی در حال پژوهش در حوزه‌ای به ‌ویژه دوره معاصر و یا حتی صفویه است، نمی‌تواند بگوید به اسناد تاریخی دسترسی نداشته است. اسناد دوره‌های صفویه، افشاریه، قاجاریه و دوره معاصر موجود است و پژوهش‌گران باید از این اسناد تاریخی برای تکمیل تحقیقات خود استفاده کنند».

مشکلات پژوهش بر روی اسناد
کار روی اسناد هم جذاب و شیرین است و هم مشکلات خاص خود را دارد. یک پژوهش‌گر حوزه اسناد تاریخی با منابعی روبرو می‌شود که در هیچ منبعی به آن‌ها اشاره نشده است. اسناد می‌تواند بسیاری از ابهامات را در حوزه تاریخ سیاسی، تاریخ اجتماعی، تاریخ اقتصادی، تاریخ فرهنگی و مردم‌شناسی برطرف کند. همچنین آن را یک منبع دسته اول و اصیل می‌دانند. زیرا بسیاری از این مکاتبات در دیوان‌های اداری یا بین مردم صورت گرفته و نسبت به دیگر منابع اطلاعاتی، کمتر در آن‌ها جعل صورت گرفته و دارای اصالت خاصی است. وقتی درباره یک سند صحبت می‌شود، با توجه به این اصالت، سند حرف جدید و قابل اثباتی را می‌زند.
محبوب فریمانی درباره مشکلات ظاهری پژوهش بر روی اسناد تاریخی می‌گوید: «خوانش سند بسیار مهم است. اسناد دیوانی اگر چه خط‌های مختلف دارد، ولی چون توسط منشیان و کاتبان متبحر نوشته شده است، خط‌های آن‌ها خواناتر است. اما خوانش اسنادی که قراردادهای اجتماعی بین مردم بوده، سخت‌تر است. در این اسناد اصطلاحات محلی هر منطقه یا دوره تاریخی وجود دارد. همچنین استفاده از خط‌هایی مانند سیاق، تعلیق و... در نوشتن این اسناد رایج بوده است و کارشناسان باید بتوانند این خط‌ها را بخوانند».
او می‌افزاید: «در بحث محتوای سند هم می‌توان به ابهام‌زا بودن اسناد در برخی موارد اشاره کرد. محققان با سؤالاتی در بررسی اسناد روبرو می‌شوند که پاسخی برای آن‌ها در هیچ‌کدام از منابع اطلاعاتی وجود ندارد. سند مانند نسخه خطی شامل چند برگ نیست که موضوع آن، از یک نقطه شروع و به نقطه پایانی ختم شود. سند، یک تک برگ است و گاهی موضوعی را مطرح می‌کند که پاسخی برای آن وجود ندارد. این موارد، اثبات، توصیف و تحلیل اسناد را سخت می‌کند».

از انتخاب موضوع تا نشر کتاب
هر ساله، اولویت‌های پژوهشی گروه اسناد آستان مقدس رضوی به شورای پژوهشی سازمان اعلام می‌شود. پس از بررسی و تصویب آن‌ها، این موضوعات به منظور اطلاع محققان داخل و خارج سازمان اعلان عمومی می‌‌شود. سپس محقق از موضوع مورد علاقه خود، پروپوزالی تهیه کرده و آن را به شورای پژوهش سازمان ارسال می‌کند تا مورد داوری قرار گیرد. در صورت تصویب، با پژوهش‌گر قراردادی بسته خواهد شد تا در مدت مقرر، پژوهش خود را انجام و آن را تحویل دهد. نتایج حاصل از این پژوهش اسنادی مورد بررسی و نظارت قرار می‌گیرد و در صورت مناسب بودن برای چاپ، در قالب کتاب منتشر می‌شود. این پژوهش‌گر حوزه اسناد تاریخی می‌گوید: «از آنجایی که این مرکز وابسته به بارگاه ملکوتی امام رضا(ع) و دارای گنجینه نفیسی از اسناد تاریخی تشکیلات اداری آستان قدس رضوی است، توصیف و تبیین دقیقی از این تشکیلات همیشه مورد توجه آن قرار داشته است. این اسناد، تاریخچه تشکیلات اداری یک نهاد مذهبی را در جهان اسلام نشان می‌دهد، از این رو، اولویت نخست سازمان در این مدت، پژوهش بر روی این حوزه بوده است. البته بعضی موضوعات هم با توجه به مسائل روز جامعه مانند مشهد پایتخت فرهنگی جهان اسلام در سال 2017 میلادی، انتخاب می‌شوند. چنانکه کتاب‌هایی مانند نشانی از مشهد قدیم در گذر اسناد تاریخی، گزیده اسناد مسجد گوهرشاد از صفویه تا قاجار، تاریخ تحلیلی روزنامه‌ها، مجله‌ها و سالنامه‌های خراسان(دوره قاجار) و گزیده اسناد معماری و تعمیرات حرم و اماکن متبرکه رضوی(از صفویه تا قاجاریه)، توسط کارشناسان مدیریت امور اسناد و مطبوعات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی تألیف و به همت این سازمان در سال جاری منتشر شد. البته امیدوارم دو اثر پژوهشی؛ نقاره‌خانه رضوی و اسناد ماندگار، هم تا پایان سال چاپ شود».

تعامل با مراکز پژوهشی کشور

به گفته متخصصان حوزه اسناد، گروه اسناد آستان قدس رضوی، دومین مرکز اسنادی کشور است که به‌روز فعالیت‌ می‌کند و نه تنها تعداد اسناد خود را به بیش از 13 میلیون برگ سند افزایش داده بلکه آثار پژوهشی بسیاری را هم در طول فعالیت خود منتشر کرده است و در قالب توصیف اسناد پیش‌رو بوده و نسخه دیجیتال اسناد آن تهیه و در دسترس مراجعان قرار دارد. حتی اسناد دوره صفویه آن ثبت میراث جهانی یونسکو شده است. محبوب فریمانی ابراز می‌کند: «گروه اسناد آستان قدس رضوی با مراکز پژوهشی و دانشگاهی کشور به‌ویژه پژوهش‌کده سازمان اسناد ملی، ارتباطات بسیاری در داوری و مشاوره طرح‌های پژوهشی دارد. همچنین از تجربیات و تخصص‌های استادان دانشگاه‌ها و سندشناسان برجسته کشور در حوزه آموزش استفاده می‌کند چنانکه کارگاه‌ها و نشست‌های تخصصی در حوزه‌های مختلف مانند پژوهش سندی، اسناد صفویه، سندشناسی، اسناد الکترونیک و... با دعوت از این متخصصان به منظور ارتقای سطح دانش کارشناسان این گروه برگزار شده است».

پنجره‌ای به سوی تاریخ اجتماعی
حرم مطهر رضوی، مکان مقدسی است که آثار ارزشمند بسیاری توسط شیفتگان بارگاه ملکوتی امام هشتم، وقف این مجموعه شده و این امر مورد توجه حکام وقت در ادوار مختلف قرار گرفته و موجب توسعه و ایجاد تشکیلات اداری آن شده است. از سوی دیگر آشنایی با پیشینه و هویت تاریخی و اجتماعی هر جامعه‌ای ضروری است. از این رو، پژوهش بر روی اسناد این مرکز امری مهم است. این متخصص اسناد درباره نتایج مطالعه و پژوهش بر روی اسناد آستان قدس رضوی می‌گوید: «تاریخ حرم مطهر، تاریخ مردمی و اجتماعی و بیانگر نگاه مردم به این بارگاه منور است و ویژگی‌های خاصی دارد که کمتر در این حوزه در کشور کار شده است. همچنین اسناد آستان قدس رضوی، لایه‌های زیرین جامعه را نشان می‌دهد؛ از مشاغل فعال در حرم مطهر و انواع نذورات گرفته تا درخواست‌های زائران از حرم مطهر در طول تاریخ و پاسخ‌ به آن‌ها. با مطالعه بر روی این اسناد می‌توان روح و احساس مردم و نگاه مذهبی و معنویت آنان را درک کرد». فریمانی ادامه می‌دهد: «از دل این اسناد تاریخی می‌توان به شیوه اداره حرم مطهر رضوی در طی قرون مختلف، جایگاه وقف در توسعه آن و تأثیر این مکان بر مردم منطقه پی برد. همچنین با توجه به الگوی اداره تشکیلات بارگاه ملکوتی امام رضا(ع) می‌توان کارکرد وقف در جهان اسلام را بررسی کرد. بی‌شک نتایج این تحقیقات اسنادی، کارکرد روزآمد سنت حسنه وقف را نشان می‌دهد و می‌تواند مردم نیک‌اندیش را ترغیب به وقف کند و موجب توسعه و تحول در حوزه امور اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جامعه شود. البته این مطالعات اسنادی، بیانگر اهمیت چنین مکان مقدسی از منظر تاریخ اسلام و تشیع نیز است».

تهیه و تنظیم: آرزو مستاجرحقیقی
 
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
نسخه قابل چاپ
مطالب مرتبط
عزاداری دهه پایانی صفر حرم مطهر رضوی از دریچه اسناد تاریخی
برگزاری مراسم عید فطر در حرم مطهر رضوی به روایت اسناد تاریخی
برپایی مراسم نوروز در حرم مطهر رضوی به روایت اسناد تاریخی
پربازدیدترین ها آخرین مطالب
.گزارش روز
.گفت و گوی روز
.
فرهنگی
.

.All right reserved by Astan Quds Razavi

تمام حقوق این وبگاه متعلق به آستان قدس رضوی است.