.

در گفت‌وگو با مدیر گروه قرآن بنیاد پژوهش‌های اسلامی مطرح شد؛

کتاب «المعجم في فقه لغةالقرآن و سرّ بلاغته» جلوه اتحاد عملی و فکری بین مذاهب اسلامی

کتاب «المعجم في فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته» دائرة‌المعارف علوم قرآنی به زبان عربی است و کلمات قرآن را به ترتیب حروف الفبا با رویکردهای لغوی، بلاغی و تفسیری مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد. سال 1384 بنابر توصیه رهبر معظم انقلاب عنوان «الموسوعه القرآنیه الکبرى» نیز به نام این کتاب اضافه شد.

1396/9/29 چهارشنبه

در نخستین سالگرد درگذشت مرحوم آیت‌الله واعظ ‌زاده خراسانی؛ پایه‌گذار تألیف کتاب المعجم في فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته گفت‌وگویی را با حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدحسن مومن‌زاده؛ مدیر گروه قرآن بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی انجام دادیم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.

مشارکت شما در کتاب المعجم في فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته به چه سالی برمی‌گردد؟
طلبه جوانی بودم که دی‌ماه سال 63 به واسطه یکی از دوستان به گروه قرآن بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی دعوت شدم؛ جلد اول کتاب کشاف نوشته جارالله زمخشری به من داده شد، از این کتاب چند فیش نوشتم که مورد تأیید مرحوم آیت‌الله واعظ ‌زاده خراسانی و حجت‌الاسلام‌والمسلمین علی‌اکبر الهی‌خراسانی قرار گرفت و از آن زمان عضو این گروه شدم و مشارکتم در کتاب المعجم في فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته شروع شد.

به چگونگی شیوه تألیف این کتاب اشاره بفرمایید.
اعضای گروه به دستور مرحوم واعظ ‌زاده خراسانی از کتاب‌های مختلف فیش‌برداری می‌کردیم، ایشان نیز نظارت داشتند و گاهی فیش‌ها را بررسی می‌کردند؛ دهه 70 بنا شد کتاب المعجم به رشته تحریر درآید. چندین طرح برای آن نوشته شد تا اینکه کتاب المعجم به این سبک به دستور ایشان جمع‌آوری و مطالب دسته‌بندی می‌شود. این کتاب دارای چهار بخش «نصوص لغویّه»، «نصوص تفسیریّه»، «الأصول اللّغویّه» و «الاستعمال القرآنی» است. در بخش اول تمام متون لغت از قرن اول هجری تاکنون در مورد کلمات قرآنی، انتخاب، جمع‌آوری و به ترتیب تاریخ زندگی مولّفان تنظیم شده است. بخش دوم شامل همه متون تفسیری از قرن اول هجری تا زمان معاصر به شیوه‌ای خاص با حذف و ارجاع مکررات می‌شود، سیر تحول معنایی و لغوی هر کلمه در بخش سوم مورد بررسی قرار می‌گیرد و بخش اساسی و خیلی مهم این کتاب بخش چهارم است که به کاربردهای متعدد الفاظ قرآنی و میزان ارتباط آن‌ها با یکدیگر اشاره دارد. جلد اول این کتاب در دهه 70 منتشر شد و تاکنون 35 جلد این کتاب آماده شده است.

بخش الاستعمال القرآنی کتاب المعجم را مرحوم آیت‌الله واعظ‌ زاده خراسانی انجام می‌دادند. الان توسط چه کسی صورت می‌گیرد؟
کاربرد کلمه در آیات مختلف قرآن که اصطلاح عربی‌اش، استعمال قرآنی است به قلم خود استاد آیت‌الله واعظ زاده خراسانی نوشته می‌شد، بعد از وفات ایشان بنده به اندازه توان خود این کار را انجام می‌دهم.

برای کتاب المعجم چه نوع همکاری با مرحوم آیت‌الله واعظ زاده خراسانی داشتید؟
همکاری بنده با ایشان برای کتاب المعجم فیش‌برداری کتاب‌های مختلف و تنظیم مطالب بود؛ مهمترین کاری که من در حروف قرآن با استاد همکاری داشتم گرایش علمی نصوص لغوی و تفسیری بود. استعمال قرآنی را خود ایشان و اصول لغوی را هم محققان عرب زبان که در گروه هستند، می‌نوشتند. بعد از رحلت استاد کارهای ایشان توسط بنده و بعضی از دوستان انجام می‌شود.

استاد واعظ‌ زاده خراسانی در طول روز چقدر برای این کتاب وقت می‌گذاشتند؟  
تمام هم و غم مرحوم آیت‌الله واعظ زاده خراسانی کتاب المعجم بود. البته 10 سال که مسئولیت مجمع جهانی تقریب مذاهب را در تهران داشتند، وقت‌شان آنجا خیلی گرفته شد. وقتی از این مسئولیت کنار آمدند و قرار شد کار المعجم را دنبال کنند، ایشان صبح تا ظهر بدون اینکه از جای خود حرکت کنند روی کتاب المعجم وقت می‌گذاشتند و حتی در خانه نیز دغدغه‌شان کتاب المعجم و کارهای قرآنی بود. البته سال آخر عمرشان بر اثر کهولت سن و مریضی سه و چهار ساعت وقت صرف نوشتن این کتاب می‌کردند.

این کتاب دارای چه ویژگی‌هایی است که آن را از دیگر کتاب‌های علوم قرآنی متمایز کرده است؟
ویژگی مهم کتاب المعجم جامعیت آن است، یعنی هیچ گونه تعصبی در این کتاب دیده نمی‌شود. از کتاب‌های تفسیر، علوم قرآنی و لغت دانشمندان شیعه و همه فرقه‌های اهل‌سنت برای این کتاب استفاده شده است و حتی گاهی اگر غیر مسلمانان مطلبی در زمینه علوم قرآن داشتند که قابل توجه و ذکر بوده، به آن‌ها مراجعه کرده‌ایم. جامعیت همراه با عدم تعصب خاص، وجه بین‌المللی و علمی عمیق به این کتاب داده است که حتی وقتی علمای اهل‌سنت به بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی می‌آیند و کتاب را خدمت آنها می‌دهیم، تحسین‌ می‌کند.

توجه به قرآن و تقریب مذاهب دو مقوله پررنگ در زندگی پرثمر مرحوم آیت‌الله واعظ‌ زاده خراسانی بود، درباره جلوه این منش مرحوم خراسانی در تدوین کتاب المعجم توضیح دهید.
استاد واعظ‌ زاده خراسانی پرچمدار مسئله تقریب بین مذاهب اسلامی بودند، به وحدت بسیار اهمیت می‌دادند و در بسیاری از جلسات که با ما یا علمای اهل‌سنت داشتند، حدیث  پیغمبر(ص)؛ إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ، کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی را مطرح کرده و می‌گفتند امروزه به جای خلافت، مرجعیت مطرح است و از استادشان آیت‌الله بروجردی نقل می‌کردند ما به جای اینکه درباره مسئله خلافت که موجب تفرقه می‌شود، بحث و استدلال کنیم، روی مسئله مرجعیت علمی ائمه ‌اطهار(ع) تمرکز داشته باشیم. حدیث شریف ثقلین مورد قبول شیعه و سنی است، لذا در کتاب المعجم از مسائل موجب اختلاف پرهیز شده و ما سعی کردیم مطالب دو طرف در این کتاب گفته شود، 99 درصد این کتاب مطالب تفسیری است که هم شیعه و هم سنی قبول دارد و هیچ اختلافی نیز در آن نیست و آن یک درصدی که مورد اختلاف در مسائل عقیدتی و خلافت است، بدون توهین از دو طرف نقل شده است. اندیشه تقریب مذاهب استاد واعظ ‌زاده خراسانی در این کتاب تجلی پیدا کرده و یک قدم عملی درباره قرآن در مسئله وحدت بین مذاهب اسلامی برداشته شده است.

علمای اهل‌سنت چقدر از این کتاب استقبال کردند؟
کتاب المعجم مبلّغ خودش بوده و با اینکه تبلیغ در موردش کم بوده است، ولی خوشبختانه توانسته میان اهل‌سنت و خارج از کشور جای خودش را باز کند و آن هم به خاطر جامعیت کتاب و اینکه در آن تعصب به کار نرفته است. دانشگاه الازهر که بهترین دانشگاه اهل‌سنت شناخته می‌شود تاکنون کتابی به این عمق و وسعت درباره قرآن ندارد و این هم به برکات امام رضا(ع) است.

تصویری که از سال‌ها همکاری با مرحوم آیت‌الله واعظ زاده خراسانی در ذهنتان نقش بسته، چیست؟
آیت‌الله واعظ‌ زاده خراسانی با آن مقام علمی بالا، بسیار متواضع بوده و غرور علمی نداشتند؛ نظرات اعضای گروه را در برخی مسائل عمیق می‌پرسیدند و به نظرها احترام می‌گذاشتند.

تهیه و تنظیم: آزیتا ذکاء
 
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
نسخه قابل چاپ
مطالب مرتبط
پربازدیدترین ها آخرین مطالب
.گزارش روز
.گفت و گوی روز
.
فرهنگی
.

.All right reserved by Astan Quds Razavi

تمام حقوق این وبگاه متعلق به آستان قدس رضوی است.