.

گفت‌وگو با کارشناس بخش اسناد آستان قدس رضوی به بهانه چاپ دو کتاب جدید در حوزه تاریخ مشهد مقدس

گذری بر کوچه پس کوچه‌های مشهد قدیم

نمایشگاه کتاب ناشران جهان اسلام در مشهد، میزبان مراسم رونمایی از دو کتاب ارزنده در حوزه تاریخ این شهر مقدس بود. آثاری که به همت کارشناسان گروه اسناد سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی تألیف و توسط این سازمان به تازگی چاپ و روانه بازار نشر شد.

1396/10/3 يكشنبه

کتاب «نشانی از مشهد قدیم در گذر اسناد تاریخی» توسط زهرا طلایی با همکاری شکوه‌السادات سمیعی و کتاب «گزیده اسناد مسجد گوهرشاد از صفویه تا قاجار» توسط زهرا طلایی و الهه محبوب فریمانی منتشر شدند. به بهانه چاپ این دو اثر، پای سخن زهرا طلایی؛ دانش‌آموخته مقطع دکتری رشته تاریخ نشستیم.
زهرا طلایی در حال حاضر کارشناس پژوهش اسناد مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی است.
او از سال 1374، فعالیت خود را در مجموعه آستان قدس رضوی با بررسی بر روی اسناد آرشیو کتابخانه این آستان مطهر شروع کرده و شاهد راه‌اندازی اداره اسناد این آستان مقدس در سال 1376 و همچنین این مدیریت در سال 1382 بوده است. به کوشش این بانوی پژوهش‌گر، چهار جلد «دفتر اسناد؛ مجموعه مقالات اسناد تشکیلات اداری آستان قدس»، جلد اول کتاب «گزیده اسناد؛ نگاهی به تاریخ خراسان از صفویه تا قاجار» و مقالات متعددی مانند: «بررسی اسناد زنان شاغل در حرم امام رضا(ع) از صفویه تا قاجار» منتشر شده است. همچنین کتاب «پژوهشی در احوال و اسناد سیدجلال‌الدین تهرانی»، از جمله طرح‌های پژوهشی اوست که در آینده نزدیک به چاپ خواهد رسید.

چطور شد که دو موضوع تاریخ مشهد و مسجد گوهرشاد برای تدوین کتاب‌های مجزای اسنادی انتخاب شد؟
طبق جلساتی که پس از اتمام تحصیلات خود و بازگشت به گروه اسناد آستان قدس رضوی در سال 1394 در  مدیریت امور اسناد و مطبوعات این آستان مقدس داشتیم، قرار شد به مناسبت انتخاب مشهد به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام در سال 2017 میلادی، دو موضوع مرتبط با این شهر مقدس مورد بررسی قرار گیرد. به پیشنهاد دکتر ابوالفضل حسن‌آبادی؛ مدیر امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی این دو موضوع با توجه به تبیین جایگاه و اهمیت اسناد در شناخت هویت تاریخی مشهد انتخاب و بررسی آن به من واگذار شد. البته مقرر شد مانند همه طرح‌های پژوهشی که در این حوزه انجام می‌شود، از همکاری کارشناسان حوزه اسناد استفاده گردد. با تصویب موضوعات این دو طرح پژوهشی در سال 1394، کار بررسی اسناد مرتبط با آن‌ها هم آغاز شد و این طرح‌ها تا سال 1396، با همکاری کارشناسان حوزه اسناد به‌صورت هم‌زمان به انجام رسید.

آیا برای تألیف این دو کتاب فقط از اسناد تاریخی استفاده کردید؟
خیر. اگرچه مبنای انجام این دو طرح پژوهشی، اسناد موجود در مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی از دوره صفویه تا قاجاریه بود، اما برای تکمیل اطلاعات، کتاب‌ها و تحقیقات تاریخی مرتبط با این موضوعات در دوره معاصر هم مورد بررسی و مطالعه قرار گرفت.

از روند تدوین کتاب «نشانی از مشهد قدیم در گذر اسناد تاریخی» و محتوای آن بگویید.
 بیش از 30 هزار رکورد از اسناد آرشیو آستان قدس رضوی مرتبط با تاریخ مشهد را بررسی کرده و پنج هزار شماره اموالی سند دیده شد که از میان این پنج هزار برگ سند، در نهایت، صد برگ سند برای چاپ در کتاب انتخاب شد. معیار گزینش اسناد، علاوه بر ارتباط اطلاعات آن‌ها با عناصر شهری و هویت تاریخی مشهد، قدمت و دیرینگی آن‌ها است. کتاب نشانی از مشهد قدیم در گذر اسناد تاریخی، در 353 صفحه و شش فصل شامل «ساختار و تأسیسات شهری، امکانات رفاهی- اجتماعی»، «کشاورزی و آبیاری»، «فعالیت‌های اقتصادی و بازار»، «قراردادهای اجتماعی»، «بلایای طبیعی و عوامل خارجی» و «آموزش و اداره امور شهری» به چاپ رسیده است.

پژوهش بر روی کتاب «گزیده اسناد مسجد گوهرشاد از صفویه تا قاجار»، چگونه صورت گرفت و این اثر، دربردارنده چه اطلاعاتی است؟
دو هزار و 500 رکورد از اسناد آرشیو آستان قدس رضوی با محوریت مسجد گوهرشاد بررسی و پس از مطالعه 400 برگ سند، 84 برگ برای چاپ در کتاب برگزیده شد. متن نهایی این اثر در مرداد 1396 برای انجام مراحل چاپ آن تحویل داده شد. کتاب گزیده اسناد مسجد گوهرشاد از صفویه تا قاجار، در 282 صفحه و پنج فصل؛ «اسناد ساختار اداری و شیوه اداره مسجد»، «اسناد وقف‌نامه‌ها، اداره موقوفات مسجد»، «اسناد هزینه‌های مسجد و موقوفات آن»، «اسناد تعمیرات مسجد و موقوفات آن» و «اسناد مراسم و اجتماعات در مسجد جامع» منتشر شده است.

برای شما به عنوان یک محقق حوزه اسناد تاریخی، تحقیق بر روی کدام کتاب جذاب‌تر بود؟
مسجد گوهرشاد هم جزئی از مشهد به ‌شمار می‌رود و ارزش خاصی دارد. اما در مورد آن از جنبه‌های مختلف مانند آرایه‌های هنری و معماری آن، نقش بانو گوهرشاد و... بررسی‌های بسیاری صورت گرفته است. البته در این کتاب به ساختار اداری مسجد و اینکه در هر دوره‌ای، چه کسی مسئول اداره آن بوده، اشاره شده است که در کتاب‌های دیگر این نکات ذکر نشده بود. اما در مجموع کار بر روی کتاب «نشانی از مشهد قدیم در گذر اسناد تاریخی» برایم جالب‌تر بود. از یک سو، خودم اطلاعات بیشتری درباره مشهد داشتم و از سوی دیگر، با تکیه بر اسناد می‌توانستم اطلاعات جزئی‌تری که درباره تاریخ این شهر مقدس در اسناد وجود دارد را ارائه دهم و به مشهدپژوهان و محققانی که بدون اتکا به اسناد کار می‌کنند، کمک کنم.

در طول پژوهش خود، به چه نکات جالب‌ توجهی درباره تاریخ مشهد پی بردید؟
شاید بتوان با بررسی اسناد تاریخی، نقشه دقیق و کوچه به کوچه مشهد را در دوره صفویه ترسیم کرد. اطلاعات جالبی درباره طراحی شهری مشهد، آسیاب‌ها، کاروان‌سراها و بازارهای آن در قدیم در این اسناد وجود دارد. به‌ طور مثال، سند ساخت برج کبوترخانه در سال  1017 قمری در باغ پایین پای مبارک، ما را با این برج که یکی از تأسیسات مشهد قدیم بوده است و اکنون نشانی از آن وجود ندارد، آشنا کرد. حتی به اطلاعات جدیدی در اسناد پی بردیم که با منابع تاریخی مغایرت داشت. به ‌طور نمونه در منابع از وجود چهار دروازه در اطراف مشهد سخن به میان آمده است. در حالی که بررسی اسناد آرشیو آستان قدس رضوی از وجود دروازه‌های بیشتری در مشهد حکایت می‌کند.  

وجه تمایز این کتاب با دیگر آثار منتشر شده در گروه اسناد آستان قدس رضوی چیست؟
کتاب‌های متعددی بر پایه اسناد موجود در آرشیو آستان قدس رضوی منتشر شده و در آن‌ها به معرفی اسناد بخش‌های مختلف این آستان مقدس مانند دارالشفاء، کتابخانه و تعمیرات در صفویه، افشاریه و قاجاریه پرداخته شده است. محور اصلی این آثار، بررسی ابعاد مختلف حرم مطهر امام رضا(ع) و آستان قدس رضوی در طول تاریخ بوده است، اما در کتاب «نشانی از مشهد قدیم در گذر اسناد تاریخی»، محوریت، شهر مشهد بوده و دامنه کار وسیع‌تر شده است. البته اسناد هم مربوط به اقدامات آستان قدس رضوی در این شهر بوده است. به‌ طور مثال سند تعمیر یک ملک وقفی در مشهد بررسی شده است؛ سندی که در آن نام محله‌ها و کوچه‌های مشهد در آن دوره ذکر شده است.

مطالعه این کتاب‌ها را به چه افرادی بیشتر توصیه می‌کنید؟
مشهدپژوهان و محققان تاریخ محلی، مخاطب اصلی هر دو کتاب هستند. محققان رشته‌های تاریخ، مردم‌شناسی و جامعه‌شناسی که بر روی ابعاد مختلف مشهد و خراسان مطالعه و تحقیق می‌کنند، می‌توانند با تکیه به اسناد این کتاب، مطالعات خود را مستند سازند. شاید مشهد تنها کلان شهر کشور باشد که بتوان تاریخ دوره صفویه آن را بر پایه اسناد نوشت و به‌ صورت مستند ارائه داد. از طرف دیگر، فعالان حوزه اسناد هم می‌توانند این کتاب‌ها را الگوی مطالعات اسنادی خود قرار دهند.

برای شما به عنوان یک پژوهش‌گر، تحقیق بر روی تاریخ حرم مطهر رضوی چه ویژگی‌های خاصی نسبت به دیگر حوزه‌های تاریخی دارد؟
به دلیل علاقه خاصی که به ساحت مطهر امام رضا(ع) داشتم، به این مرکز مراجعه کردم و در آن مشغول به ‌خدمت شدم. خدمت در جوار آستان ملکوتی امام هشتم(ع) عنایتی است که نصیبم شده است و امیدوارم بتوانم همچنان به بررسی اسناد تاریخی مجموعه آستان قدس رضوی بپردازم. اما از نظر علمی- تحقیقی، اطلاعات قدیمی‌تر‌ و منسجم‌تری در اسناد تاریخی این مجموعه بزرگ موقوفاتی وجود دارد و کار پژوهش در این حوزه را نسبت به دیگر حوزه‌های تاریخی، جذاب‌تر کرده است.

آیا برای تألیف این آثار، مشکلات و مسائل خاصی را هم پشت سر گذاشتید؟
از آنجایی که انجام این دو طرح پژوهشی و تألیف کتاب‌های آن با همکاری کارشناسان و مسئولان صورت گرفت، با مشکلات جدی روبرو نشدیم. فقط استنساخ اسناد و فصل‌بندی کتاب، دشواری‌های خاص خودش را داشت. همچنین طراحی اسناد در کتاب کمی مشکل بود، زیرا شکل متن بازخوانی ‌شده اسناد در کتاب درست مانند خط اصلی اسناد باید تایپ و درآورده می‌شد. خوشبختانه این کار با دقت نظر نیما نقوی؛ طراح و صفحه‌آرا کتاب به خوبی انجام شد. پیگیری‌ها و مساعدت‌های مسئولان سازمان در انتشار به ‌موقع این دو اثر در سال جاری نیز اهمیت فوق‌العاده‌ای داشت. در این مجال از مساعدت‌های محمدهادی زاهدی؛ رئیس سازمان، مسئولان مدیریت امور اسناد و مطبوعات سازمان کتابخانه‌ها و موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و همکارانم؛ شکوه‌السادات سمیعی که در استنساخ بخشی از اسناد و ویراستاری کتاب اسناد مشهد نقش داشت و دکتر الهه محبوب که در کتاب اسناد گوهرشاد، نیمه‌ای مهم از کار را عهده‌دار بود، همچنین همکارانی که در بازخوانی اسناد کمک کردند، کمال تشکر را دارم.

تهیه و تنظیم: آرزو مستاجرحقیقی
 
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
نسخه قابل چاپ
مطالب مرتبط
دیجیتال‌سازی 117200 صفحه سند تاریخی در گروه اسناد آستان قدس رضوی
پیشینه ثبت احوال در خراسان و مشهد به روایت اسناد آستان قدس رضوی
اهدای 4100 قطعه عکس به مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی
اسوه‌های تکرارنشدنی
برپایی مراسم عید غدیر در بارگاه امام هشتم(ع) از دریچه اسناد آستان قدس رضوی
پربازدیدترین ها آخرین مطالب
.گزارش روز
.گفت و گوی روز
.
فرهنگی
.

.All right reserved by Astan Quds Razavi

تمام حقوق این وبگاه متعلق به آستان قدس رضوی است.